HUNGARAJ SANKTULOJ III.: Piroŝka - Eiréné Bizanca imperiestrino,S-ta Margit reĝidino, S-ta Erzsébet

-A +A
bildo de Pal Gajdos

     PIROŜKA - ÁRPÁD-DINASTIA HUNGARA REĜIDINO SUR LA BIZANCA TRONO

Enkonduko 

  " La hungaroj kiuj vizitas Istambulon, kortuŝite rigardas la brilegantan ormozaikon de Hagia Sophia, kiu prezentas cezarinon Eiréné inter ŝia edzo- cezaro Joannes Komnenos la II-a kaj ŝia filo tronheredanto Alexios, kiel ili ĝuste transdonas abundan donacon al la Dia Saĝeco: al Jesuo, sidanta en la sino de Virgulino Maria. Cezarino Eiréné nome estas "nia Piroŝka": filino de la hungara reĝo Sankta Ladislao, kiu fariĝis la plej granda, plej sankta kaj plej estimata cezarino de la Bizanca Imperio. Ĉiuj gvidlibroj mencias la "hungaran reĝidinon", akcentas ŝian belecon kaj sanktecon. (En la librovendejo de Ayasofia tamen oni vane serĉas pri ŝi pli abundan klarigadon, kvankam ankaŭ ŝia sarkofago staras en la fama baziliko.)

   Informoj kvankam troveblas abunde pri Piroŝka-Eiréné.Ne nur ŝia siatempa portreto sed ankaŭ ŝia tiuepoka biografio postrestis: multe pli ni scias pri ŝi, ol pri iu ajn Árpád-epoka reĝino. Malgraŭ la elstara verkaro de Moravcsik Géza (geza moravĉik) k.la bonega libro de Nagymihályi Géza (geza nadjmihaji) la hungara historio-sienco k.la hungara kulturdiplomacio neglektis tiun eminentan cezarinon, kiu estas sanktulo de la ortodoksa eklezio kaj ankaŭ de la (greko-)katolika, kiu fondis la plej admirindan majstroverkon de la mezepoka Bizanca arkitekturo - la monaĥejon Pantokrator'.

Sur la hejmpaĝo de Hagia Sophia k. la monaĥejo Pantokrator' same la "reklam-vizaĝo" estas Piroŝka-Eiréné-Xenia: ŝian ikonon plejlaste pentris Kalota József ortodoksa ĉefepiskopa vikario en Budapeŝto." ( Sághy Marianne historiisto, Magyarkurir.hu Vikipedio)

V i v o  de  S a n k t a  E i r é n é - P i r o ŝ k a 

   "En la hungaraj kronikoj kiel ekzemple Bild-Kroniko, poste ankaŭ Turóczí-Kroniko oni mencias la filinon de reĝo Sankta Ladislao nur sporade kaj mallonge. La nomo "Prysk" aŭ "Prysca" - hungare: "Piroska"/1/ povis esti eventuale karesnomo, ĝi signifas: "ruĝeta". Oni verŝajne ne baptis ŝin Piroŝka, kvankam oni nomis ŝin tiel senheite. La nomo Piroŝka klariĝis post kiam en  Hagia Sophia oni trovis la belegan mozaik-ikonon sub la turka masonado: ŝi havis ruĝblondan harkronon, kiu estis la heredo de ŝia germana patrino. Sendube en ŝia knabina aĝo ŝi povis esti okulfrapa en la hungara kortego, kie oni alkutimiĝis al la malhela harkoloro. La korteganoj povis nomi la ruĝblondan knabinon per la karesnomo "ruĝeta"=Piroŝka.Tiu ĉi karesnomo povis ŝin akompani al Bizanco.Kio povis esti ŝia vera baptonomo? Pri tio estas nek pruvo, nek refuto; eventuale oni baptis ŝin Adelhaid, kiel ŝian patrinon?

   Ŝi naskiĝis verŝajne en 1088, kaj ĉar ŝia patro Sankta Ladislao mortis en 1095, ŝi venis en la kortegon de reĝo Kolomano. Post la unua krucmilito (1096-1099) en kiu signife partoprenis la hungaroj venis delegitoj el Bizanco, por peti la manon de Piroŝka (svati) por Ioannes, la filo de cezaro Alexios (1081-1118).En ĉi tiu kazo la aktuala politika motivo de cezaro Alexios estis serĉi aliancanon kontraŭ la normanoj en la militiro de jaro 1107. Post tio denove venis nova solena delegitaro sub gvido de armeestro Eumathios Filokales, kiu kunportis la tiam 15-16 jaran Prysca-n (Piroŝka-n) al la Bizanca kortego. La geedziĝo povis okazi en 1105. El la geedziĝo naskiĝis kvar filoj kaj kvar filinoj, inter ili po du ĝemeloj. Kvin gefiloj mortis ankoraŭ en la vivo de sia patrino, sed unu, Manuel la I-a heredis la cezaran purpuron. La cezarino, kiu sian edzon sekvis fidele eĉ en la batalojn, fine de sia vivo demetis la purpuran mantelon kaj la cezaran kronon kaj elektis la nomon Xené, tio estas "Fremdulino" kaj fariĝis monaĥino. Ŝi mortis en 1134. Ŝia grandega sarkofago prirabita fare de la osman-turkaj soldatoj post la falo de Konstantinoplo troviĝas en la baziliko Hagia Sophia." Fonto:1/ hu.vikipedio:Szent Piroska,2/ Szentek lexikona(Leksikono de sanktuloj) Bp., 1994.p.304.)

    Daŭrigo de historiisto Sághy Marianne en Vikipedio:

" Piroŝka (Prisca), la plej aĝa filino de hungara reĝo Sankta Ladislao kaj Rheinfelda Adelhaid naskiĝis ĉ.1088. Sian nomon ŝi ricevis pri tiu martiro, kiu laŭ la tradicio la unua disciplino-kredantino de Sankta Paŭlo estis en Romo kaj ĉe kiu loĝis ankaŭ Sankta Petro. La nom-elekto aludis verŝajne ne nur al la religiemo de la reĝa paro, sed ankaŭ al la Romiaj ambicioj de Sveba Rudolfo kiu aspiris pri la trono kontraŭ imperiestro Henrik la IV-a. Laŭ ŝia anonima Bizanca biografo Piroŝka devenis de feliĉaj gepatroj, okcidentaj imperiestroj: ekde ŝia bebo-aĝo, kiel la noblaj plantoj, ŝi malkaŝis kaj signis, ke post certa tempo kiaj montriĝos ŝiaj proprecoj, ĉar tuj ŝi estis plena de deco kaj ĉarmo, kaj brilegis de abundaj korpa kaj anima belecoj".

Adelhaid mortis en 1090, Ladislao en 1095, la adoleskanta Piroŝka edukiĝis en la kortego de ŝia pli aĝa kuzo reĝo Könyves Kálmán (Kolomano Konjves=libra, librojn hava, librojn ŝatanta) kiel zorgantino de la reĝo. En 1104 Kolomano edzinigis ŝin al la Bizanca tronheredanto Joannes Komnenos, sed ŝian pli junan fratinon fianĉinigis kun Jaroslavo, Kijeva rusa princo. La geedziĝo de la reĝidinoj estis diplomacia alianco. La geedziĝo de Piroŝka k.Joannis sesrvis la plifortiĝon de la kontaktoj de la Hungara Reĝlando k. la Orient-Romia Imperio. La limo de la du landoj estis Danubo, sed la ekspansiva politiko de la Hungara Reĝlando al Serbio k. Kroatio dum la regado de Géza, László k. Kálmán kontraŭstarigis la du potencon. La Hungarajn-Bizancajn interkonfliktojn sekvis spektaklaj diplomaciaj interpaciĝoj dum kiuj la Bizancoj donacis al la Hungaraj regantoj majstroverkojn donace, inter aliaj diademojn: Ĉ.1050 Konstantinos Monomaĥos donacis al András la I-a en 1074 Miĥael Dukas la VII-a donacis al Géza la I-a po unu kronon.

La Bizanca biografo de Piroŝka-Eiréné ne okupiĝas tro pri la komplikaĵoj de la Hungara-Bizanca diplomacio, sed laŭdas la belecon kaj morojn de la fianĉino: 'Kiam la gloraj kaj favorkoraj cezaro kaj lia edzino, Alexios Komnénos k. Eiréné serĉis belan k. perfekt-karakteran fraŭlinon, kaj trovis ŝin tia, kiu estas riĉa je belecoj ĉiurilate, oni edzinigis ŝin al sia ido de Deo donita, al cezaro Joannés naskiĝinto en purpuro.'

La brilan geedziĝan ceremonion de Piroŝka k. la 'bela' Joannés (Kalojóannés) oni aranĝis laŭ ortodoksa rito.

Kiel edzino de la tronheredonto Piroŝka elektis la ŝatatan nomon de la Bizancaj cezarinoj Eiréné (=Paco): tiel oni nomis ankaŭ ŝian bopatrinon. Eiréné sed estis ne simple bela virina nomo en Bizanco, sed ankaŭ teologia koncepto kiu aludis al la proprecoj de Dio - Paco (Eiréné), Saĝo (Sophia), Potenco (Dinamis). Al tiuj inaŭguris (konsekris) Konstantin la Granda la tri ĉeftemplojn de sia nova ĉefurbo.

Joannés Komnénos en 1118 en lia 21 jara aĝo estis kronita je cezaro. Pri lia kvaronjarcenta regnado liaj samtempuloj k. ankaŭ la postepoko parolis kun estimo; oni opinias lin la plej granda el la Komnenos-dinastio. Lia profunda religiemo, modereco (sobreco) abundaj donacoj k. justeco faris lin populara en la rondo de siaj subuloj ,sed per sia antaŭzorgema sed energia politiko li akiris sukcesojn kaj en okcidento kaj en oriento.

Eiréné donacis sian edzon per ok gefiloj: Alexios (1106-1142), Maria (1106-1144), Andronikos (1108-1142), Anna (1110-?),Izsák (1115-1154), Theodora(1116-?), Manuel (1118-1180), Eudokia (1119-?). Ŝia biografo akcentas, ke la cezarino 'naskis geinfanojn en egala nombro, sume ok, kaj tiujn ŝi edukis bonege kaj dece al cezaroj'.

Piroŝka-Eiréné elstaris ankaŭ per sia pieco, karitativa k. sociala agado: 'ŝi estis bona peranto en la aferoj de la subuloj adresitaj al la cezara kortego; la mizerulojn ŝi subtenis, ilin en ĉio protektis, ŝi volonte donis almozojn, apogis la vidvinojn kaj orfojn, apogis la monaĥejojn.' En ŝia kortego ofte montris sin eksterlandaj delegitoj; ŝi ofte akceptis pilgrimantojn al Sankta Lando, krome delegitojn el Hungario; plifoje mediaciis en politikaj aferoj inter la Hungara Reĝlando kaj Bizanca Imperio.

De malantaŭ la ĉizita Bizanca retoriko de la biografo elvolviĝas la portreto de simpatia, bonvola, pacema sinjorino: 'Kiel oni povus rakonti la aliajn specojn de ŝiaj moroj kaj svarmon de ŝiaj ĉarmoj, la mildecon, trankvilon, humilecon, kunsenton kun ĉiuj, bonecon, karecon, afablecon, senkoleremon de ŝia psiko, ke ŝi neniam, kontraŭ neniu estis ekscitiĝema, insultema, mallaŭdema.' Ŝia religiemo montriĝis ne nur en la preĝado sed ŝi donadis almozojn, havigis donacojn al preĝejoj, monaĥejoj. Ankaŭ la mozaikbildo de Hagia Sophia prezentas la cezaran familion dum donacado. Eiréné fondis la plej grandan religian fondaĵon de Konstantinoplo, la monaĥejo-kompleksaĵon Pantokrator', kiu konsistas el tri preĝejoj - Kristo Pantokratoro (=Ĉiopova Kristo), -Patrino de Dio (Métér Eleusa) - ,kaj preĝejo Sankta Miĥaelo -,el du monaĥejoj, hejmo por maljunuloj, hospitalo, kadukulejo por invalidoj kaj el orfejo.

Cezarino Eiréné aktive partoprenis en la planado de konstruaĵoj kun la instruisto Nikeforos kaj fine de ŝia vivo sub la nomo Xené (=Fremdulino) ŝi eniris en la monahinejon. La nomo aludas ne pri ŝia fremda deveno, sed pri la baza teologia instsruo de la kristana kredo: la kristanoj estas fremduloj sur la tero, ĉar ili estas infanoj de la ĉiela patrujo kaj tien ili resopiras. Kiel la poemo verkita por la inaŭguro de Pantokrator-monaĥejo diras: 'La konstruigantan cezarinon Xéné, kiu sopiris pri Vi, Vorto, la Fremdulo, kaj montriĝis fremdulo kontraŭ la tuta mondo kaj ĉiuj ties ŝajno, kaj kiun Vi jam antaŭlonge transmondigis, vicigu en la sanktularon.'

Eiréné en 1134 akompanis la cezaron al la Bithünia militiro, tie ŝi mortis la 13-an de aŭgusto. 'Ŝi kunportis la duonon de mia animo'- skribis la nekonsolebla edzo. Oni entombigis ŝin en la kapelon de Sankta Miĥaelo de la monaĥejo Pantokrator', en la tombejo-kapelon de la Komnenos-dinastio. Ŝian sarkofagon el verda marmoro oni trovis tie kune kun la aliaj Komnenos- sarkofagoj: nuntempe ĝi staras en la antaŭhalo (vestiblo) de Hagia Sophia.

La tomboskribaĵon (epitafon) de Piroŝka-Eiréné-Xené verkis la granda Bizanca poeto Theodoros Prodromos. La ortodoksa eklezio festas ŝin la 13-an de aŭgusto. Piroŝka-Eiréné estas modelo de la milda kaj saĝa virino persistema same en sia familio kaj en la publika vivo, kiu lasis nekredeble riĉan heredaĵon por la kristana pensado, pri la sanafero, la zorgado pri malriĉuloj, pri la sociala prizorgado kaj pri la universala arto.Tian heredaĵon, kies ekkono kaj ekkompreno estas tasko ankaŭ de la Hungara kulturhistorio.

Piroŝka estas la sola membro de la Árpád-dinastio, pri kiu postrestis siatempa portreto, kiu pretiĝis en 1118. La Komnenos-mozaiko estas videbla en la etaĝa galerio de Baziliko Hagia Sophia: imperiestro (Basileos) Johannes Komnenos la II-a, la imperiestrino (aŭgusta) Piroŝka-Eiréné kaj ilia filo, cezaro Alexios donacon donas al Jesuo sidanta en la sino de Sankta Virgulino."